الگوی سلامت معنوی در قرآن با رویکرد معناشناسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استاد پژوهشگاه حوزه و دانشگاه

چکیده

موضوع محوری این جستار سلامت معنوی است که با روش معناشناسی انجام شده است. روش معناشناسی در چهار مرحله معناشناسی واژگانی، میدان‌های معناشناسی، مطالعات متنی و مطالعات فرامتنی قابل بررسی است، ولی تمرکز این نوشتار، بر دو بعد سوم و چهارم است. در بخش مطالعات متنی تأکید اصلی بر متن قرآن است، البته از روایات هم استفاده می‌شود. یافته‌های این پژوهش عبارتند از: سلامت معنوی به دو معنای معنویت سالم و سلامت بُعد چهارم انسان در ارتباطات با خداوند و امور قدسی است. تعریف مورد قبول معنویت عبارت است از: فراروی ارادی و وجودی از مادیت، انانیت و موقعیت در ابعاد بینشی، کنشی و گرایشی به سمت و سوی خداوند به عنوان کانون، مبدأ و مقصد معنویت که زمینه تجربه زیسته باطنی و عمیق‌تر را فراهم می‌کند. سلامت معنوی در اصطلاح متون روان‌شناسی دارای ویژگی‌های ارتباط با خداوند (قدرت برتر قدسی)، هدف‌داری و معناداری در زندگی، حالت بنیادینِ پویا و مثبتی از‌ بودن (به‌باشی) و برخورداری، رویکرد کل‌نگرانه و هماهنگ‌کننده به هستی است و سرانجام در ابعاد گوناگون شناختی، عاطفی و رفتاری نمودار می‌شود. الگوی سلامت معنوی در قرآن بر اساس بررسی و تحلیل حدود صد واژه قرآنیِ مرتبط، در‌نهایت چهار مفهوم تزکیه، حیات طیبه، تقوی و سلام (قلب سلیم) به عنوان مؤلفه‌های اصلی سلامت معنوی به‌ دست آمد و در الگوی نهایی، مسیر فرایندی سلامت معنوی در این واژه‌های چهارگانه و نیز روابط شبکه‌ای میان آنها در نمودارهای متفاوت ترسیم شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Model of Spiritual Health in the Holy Qur'an with a Semantic Approach

نویسنده [English]

  • masuood Azarbayjani
Professor of the psychology department at Research Institute of Howzeh and University
چکیده [English]

The main topic of this article is spiritual health, which has been carried out with the semantic method. The method of semantics can be examined in four stages of lexical semantics, semantic fields, textual studies and meta-textual studies, but the focus of this article is on the third and fourth aspects. In the aspect of textual studies, the focus is on the text of the Qur'an, of course, narratives are also used. The findings of this study suggest that spiritual health has two meanings including healthy spirituality and health of the fourth aspect of human being in communication with God and sacred affairs. The accepted definition of spirituality is going beyond the volition and existence of materiality, egoism and situation in the dimensions of insight, action and then having tendency towards God as the focus, origin, and destination of spirituality which provides the context for deeper and more inward lived experience. Spiritual health, in the term of psychological texts, has the following characteristics including connection with God (supreme holy power), having purpose and meaning in life, a dynamic and positive fundamental state of being (well-being) and enjoyment, a holistic and coordinating approach to existence, and finally various cognitive, emotional and behavioral dimensions. Based on the analysis of about a hundred related Qur'anic words and the model of spiritual health in the Qur'an, four concepts of purification, pure life, piety and peace (a healthy heart) are considered as the main components of spiritual health. In the final model, the process path of spiritual health has been illustrated in these four words as well as the network relationships between them in different diagrams.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Spiritual health
  • The Holy Qur'an
  • method of semantics
  • purification
  • pure life
  • piety and peace
‏* قرآن کریم
‏* نهج‌ البلاغه ‏
‏1.‏‎ ‎آذربایجانی، مسعود. (1396). تربیت و رشد معنوی در نوجوانی. تهران: مرکز الگوی ‏اسلامی ایرانی پیشرفت.‏
‏2.‏‎ ‎احمدمختار، عمر. (1998). معنی‌شناسی (مترجم: حسین سیدی). دانشگاه فردوسی مشهد.‏
‏3.‏‎ ‎امیدواری، سپیده. (1387). سلامت معنوی؛ مفاهیم و چالش‌ها. پژوهش‌های میان‌رشته‌ای ‏قرآنی، 1(1)، صص 17-58.‏
‏4.‏‎ ‎ایزوتسو، توشیهیکو. (1368). خدا و انسان در قرآن (مترجم: احمد آرام). تهران: دفتر نشر ‏فرهنگ اسلامی.‏
‏5.‏‎ ‎الهندی، علی المتقی بن حسام الدین. (1409ق). کنز العمال. بیروت: مؤسسه الرساله .‏
‏6.‏‎ ‎پاکتچی، احمد. (1387). آشنایی با مکاتب معناشناسی معاصر. نامه پژوهش فرهنگی، ‏‏9(3)، صص 89-119.‏
‏7.‏‎ ‎خوانساری، آقاجمال. (1373). شرح غرر و درر آمدی (ج3). تهران: دانشگاه تهران.‏
‏8.‏‎ ‎دماری، بهزاد. (1388). سلامت معنوی. تهران: انتشارات طب و جامعه.‏
‏9.‏‎ ‎سالاری‌فر، محمدرضا؛ موسوی‌اصل، سیدمهدی؛ دولتخواه، محمد و شجاعی، محمدصادق. ‏‏(1389). بهداشت روانی با نگرش به منابع اسلامی. قم و تهران: پژوهشگاه حوزه و ‏دانشگاه و سمت.‏
‏10.‏‎ ‎شعیری، محمدرضا. (1381). مبانی معناشناسی نوین. تهران: سمت.‏
‏11.‏‎ ‎صدرالدین قونوی، محمد بن اسحاق. (1381). اعجاز البیان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر ‏تبلیغات اسلامی.‏
‏12.‏‎ ‎صدوق، محمد بن علی ابن بابویه. (1396). ثواب الاعمال و عقاب الاعمال. قم: ارمغان ‏طوبی.‏
‏13.‏‎ ‎طباطبایی، سید محمدحسین. (1374). المیزان فی تفسیر القرآن (ج6، 7، 9، 15، 19 و ‏‏20). قم: انتشارات جامعه مدرسین.‏
‏14.‏‎ ‎طبرسی، ابوعلی فضل ‌بن حسن امین الاسلام. (1367). تفسیر جوامع الجامع (مصحح: ‏ابوالقاسم گرجی، ج4). تهران: دانشگاه تهران.‏
‏15.‏‎ ‎طبرسی، ابوعلی فضل ‌بن حسن امین الاسلام. (1415ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن ‏‏(ج9و10). بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.‏
‏16.‏‎ ‎طیب، عبدالحسین. (بی‌تا). اطیب البیان فی تفسیر القرآن (ج8). قم: مؤسسه جهانی ‏سبطین:.‏
‏17.‏‎ ‎عباسی، محمود، شمسی‌گوشکی، احسان؛ ابوالقاسمی، محمدجواد و عزیزی، فریدون. ‏‏(1392). درآمدی بر سلامت معنوی. فرهنگستان علوم پزشکی و دانشگاه شهید بهشتی. ‏
‏18.‏‎ ‎فضل‌الله، سیدمحمدحسین. (1419ق). تفسیر من وحی القرآن (ج9 و 24). بیروت: ‏دارالملاک.‏
‏19.‏‎ ‎قمی، حاج شیخ عباس. (1391). مفاتیح الجنان. قم: دفتر نشر معارف.‏
‏20.‏‎ ‎کلینی، محمد بن یعقوب. (1413ق). اصول کافی (ج2). قم: دارالاضواء.‏
‏21.‏‎ ‎گنابادی، حاج سلطان محمد. (1400). بیان السعاده فی مقام العباده (ج1). تهران: پیام ‏نور.‏
‏22.‏‎ ‎لاینز، جان. (1383). مقدمه‌ای بر معناشناسی زبان‌شناختی (مترجم: حسین واله). تهران:  
گام نو.‏
‏23.‏‎ ‎مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحار الانوار (ج1). بیروت: دار احیاء التراث العربی.‏
‏24.‏‎ ‎مصطفوی، حسن. (1368). التحقیق فی کلمات القرآن (ج4، 5، 7 و 9). تهران: وزارت ‏فرهنگ و ارشاد اسلامی.‏
‏25.‏‎ ‎مطهری، مرتضی. (1390). آزادی معنوی. تهران: انتشارات صدرا.‏
‏26.‏‎ ‎مکارم شیرازی، ناصر. (1371). تفسیر نمونه (ج5، 14، 15 و 27). تهران: دارالکتب ‏الاسلامیه.‏
‏27.‏‎ ‎نوری، حسین بن محمدتقی. (1408ق). مستدرک الوسایل و مستنبط المسائل (ج11). ‏قم: مؤسسه آل‌البیت:.‏
‏28.‏‎ ‎هادی، اصغر. (1391). روشی نوین در معناشناسی مفاهیم و واژه‌های قرآنی. مجله ‏پژوهش‌های قرآنی، 18(72)، صص 86-102.
. 29Fisher J. (1998). Spiritual health: its nature and place in the school ‎curriculum. PhD thesis, University of Melbourne‎
‎30. Gomez R, Fisher, JW. (2003). Domains of spiritual well-being and ‎development and validation of the Spiritual. Well-Being Questionnaire.‎
‎31. Hawks SR, Hull ML, Thalman RL, Richins PM. (1995). Review of spiritual ‎health: definition, role, and intervention strategies in health promotion. ‎American Journal of Health Promotion, 9, p. 371.‎
‎32. Levin, J. S. (2003). Spiritual determinants of health and healing: An ‎epidemiological perspective on salutogenic mechanisms. Alternative ‎Therapies, 9, pp. 48–57.‎
‎33. Merriam - Webster's collegiate dictionary Subject English Language. ‎‎(2001). Dictionaries Description Includes index. Publisher Merriam - Webster ‎Contributor: Webster, Merriam; Gove, Philip Babcock.‎
‎34. Miller .M. A. (1995). Culture, spirituality, and women’s health. Journal of ‎Obstet Gynecology Neonatal Nursing, 24(3). pp. 257-263.‎
‎35. Nelson .J. M. (2009). Psychology, Religion and Spirituality ,USA: Springer.‎
‎36. Personality and Individual Differences 35: 1975-1991‎
‎37. Reily BB, Perna R, Tate DG. (1998). Type of spiritual well-being among ‎person with chronic illness: Their relationship to various forms of quality of ‎life. Arch Phys Med Rehabil, 79(3). pp. 258-264‎
‎38. The American heritage dictionary of the englich language. (1992). Subject‎‏ ‏English Language – Dictionaries, Publisher:‎‏ ‏‎ Houghton Mifflin
‎39. Word Health Organization. (1997). Review of the Constitution, EB 10 ,1/7.‎