تبیین مبانی دانش عرفان اسلامی: از معرفت ‏شهودی تا معنویت نظام‌مند عقلانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار، گروه عرفان، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران.‏

چکیده

عرفان اسلامی، معرفتِ شهودیِ متعالی از توحید صمدی اطلاقی است که در فرهنگ اسلامی به صورت معنویتی نظام‎مند و در قالب دانشی با بنیادهای خاص به خود ظهور می‌یابد و رابطه مسائل و موضوع آن به مدد عقل تعلیلی، تبیین شده است. عارفان تعبیرهای گوناگونی در باب موضوع این دانش بیان داشته‎اند که در این مقاله به آنها اشاره شده و جامع مشترک میان همه آنها «وجود مطلق از حیث ظهورات» معرفی شده است. در این مقاله با روش توصیفی و تحلیلی نشان داده شده است که مسائل دانش عرفان اسلامی اعم از مسائل هستی‎شناسانه، سلوکی، تربیتی و ... بر محوریت این موضوع می‎گردد. محوریت این موضوع سبب شده است که روش در جمع‎آوری داده‎های عرفان، روش شهودی و در تبدیل آن به معنویتی نظام‎مند، روش عقلی در کارکرد توصیفی، تحلیلی و به ویژه تعلیلی باشد و نشان داده شده است بدون تعلیل و تبیین علّی دانش عرفان اسلامی شکل نمی‎گیرد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Explaining the Theoretical Foundations of Islamic Mysticism: ‎From Intuitive Knowledge to Systematic Rational Spirituality

نویسنده [English]

  • Alireza Kermani
Associate Professor, Department of Mysticism, Imam Khomeini Institute, Qom, Iran.‎
چکیده [English]

Islamic mysticism is an exalted form of intuitive knowledge concerning transcendent Oneness (tawḥīd ṣamadī iṭlāqī) that, within the Islamic intellectual tradition, has manifested itself as a structured spirituality and as a discipline possessing its own foundational principles. The relationship between its subjects and issues is explicated through ʿaql taʿlīlī (causal‑rational reason). Mystics have presented various definitions regarding the subject of this discipline, which this article surveys, concluding that their shared comprehensive core is “Absolute Being in terms of its manifestations.” Through a descriptive‑analytical method, the article demonstrates that all dimensions of Islamic mysticism - ontological, spiritual‑practical, and educational - revolve around this central subject. This centrality necessitates that the data‑collection method in mysticism be intuitive (shuhūdī), while its transformation into a systematic spirituality requires a rational method, especially one emphasizing descriptive, analytical, and above all causal explanation. The study concludes that without such causal reasoning, Islamic mysticism cannot attain the structure of an organized science.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mysticism
  • Islamic Mysticism
  • Science of Mysticism
  • Theoretical Mysticism
  • Practical Mysticism
  • Intuitive Mysticism
  • Transmitted Mysticism

مراجع

آملی، سید حیدر. (1352). المقدمات من کتاب نص النصوص. تهران: قسمت ایرانشناسی انستیتو ایران و فرانسه پژوهش‌های علمی در ایران‏.
ابن ترکه، صائن‌الدین. (1360). تمهید القواعد (مصحح: سید جلال‌الدین آشتیانى‏). تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و آموزش عالى‏.
ابن عجیبه الحسنی، ابوالعباس احمد. (2005م). إیقاظ الهمم فى شرح الحکم‏. قاهره: دار جوامع الکلم‏.
ابن عربی، محی الدین. (بی‌تا). الفتوحات المکیه. بیروت: دار الصادر.
خمینی، روح الله. (1376). مصباح الهدایة إلى الخلافة و الولایة. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
خمینی، روح الله. (1383). سر الصلاة. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى&.
بقلی شیرازی، روزبهان. (1428ق). تقسیم الخواطر. قاهره: دار الآفاق العربیة.
جوادی آملی، عبدالله. (1397). عین نضاخ (ج1). قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1401). ماهیت عرفان نظری و تفاوت آن با فلسفه. در: جستارهایی در فلسفه عرفان (علی فضلی، ج1) . قم: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
رازی، محمد بن ابوبکر. (1422ق). حدائق الحقائق‏. قاهره: مکتبه الثقافه الدینیه.
رضایی، رحمت الله. (1387). حدس و جایگاه آن از دیدگاه ابن سینا. معرفت فلسفی، 5(3)، صص 192-145.
شریفی، احمدحسین. (1393). مبانی عرفان علمی در اسلام (ج1). تهران: سمت.
شریفی، احمدحسین. (1395). روش‌شناسی علوم انسانی اسلامی. تهران: آفتاب توسعه.
صدرالمتالهین (ملاصدرا). (1363). مفاتیح الغیب. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1360). رسالة الولایة. قم: موسسه اهل‌البیت(ع).
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1388 «الف»). شیعه در اسلام. قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1388 «ب»). رسائل توحیدى‏. قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1388«ج»). على× و فلسفه الهى‏. قم: دفتر انتشارات اسلامى‏.
فرغانی، سعیدالدین. (1379). مشارق الدرارى شرح تائیه ابن فارض‏. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
فناری، حمزه. (2010م). مصباح الانس بین المعقول و المشهود. بیروت: دار الکتب العلمیه‏.
فنایی، محمد. (1401). آفاق عرفان. قم: موسسه امام خمینی(ره).
فیض کاشانی، ملامحسن. (1387). مجموعه رسائل فیض (ج4). تهران: مدرسه عالى شهید مطهرى‏.
قونوی، صدرالدین. (1371). النصوص (مصحح: سید جلال‌الدین آشتیانى)‏. تهران: مرکز نشر دانشگاهى‏.
قونوی، صدرالدین. (1375). النفحات الإلهیة. تهران: انتشارات مولی.
قیصری، داوود. (1381). رسائل قیصرى‏ (مصحح: سید جلال‌الدین آشتیانى)‏. تهران: موسسه پژوهشى حکمت و فلسفه ایران‏.
کرمانی، علیرضا؛ سربخشی، محمد. (1403). عقل ایمانی در اندیشه عرفانی. معنویت‌پژوهشی اسلامی، 3(6)، صص 7-34.
مدرسی، محمدرضا. (1400). مقایسه فکر و حدس در منطق و نقش حدس در کشف حد وسط. معارف منطقی، (15)، صص 79-102.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1386). در جستجوی عرفان اسلامی. قم: انتشارات موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی.
نائیجی، محمدحسین. (1388). ترجمه و شرح مصباح الانس (ج1). قم: آیت الاشراق.
همدانی، سیدعلی؛ ریاض، محمد. (1370). احوال و آثار میر سید على همدانى. پاکستان: مرکز تحقیقات فارسى ایران و پاکستان‏.
یزدان‌پناه، سیدیدالله. (1393). مبانی و اصول عرفان نظری. قم: موسسه امام خمینی(ره).
یزدان‌پناه، سیدیدالله. (1402). مختصات حکمت متعالیه. قم: انتشارات آل احمد.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 31 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش: 10 آذر 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار